Umowa dożywocia to jedna z najsilniejszych form przeniesienia własności nieruchomości w polskim prawie cywilnym. W praktyce potrafi ona jednak wywołać ogromne konflikty rodzinne. Najczęstszy scenariusz? Jeden z członków rodziny „przepisuje” na siebie dom lub mieszkanie w zamian za opiekę nad seniorem, a pozostali spadkobiercy po śmierci bliskiego dowiadują się, że zostali z niczym. Co kluczowe – umowa dożywocia, w przeciwieństwie do darowizny, co do zasady wyłącza nieruchomość z doliczenia do zachowku.
Czy to oznacza, że pominięci bliscy są w sytuacji bez wyjścia? Niekoniecznie. Choć unieważnienie aktu notarialnego tego typu jest procesowo niezwykle wymagające, polskie prawo przewiduje konkretne mechanizmy pozwalające zakwestionować tę czynność prawną. W tym artykule wyjaśniamy, jak skutecznie podważyć umowę dożywocia oraz na jakie argumenty należy się powołać przed sądem.
Umowa dożywocia a zachowek – dlaczego tak trudno ją podważyć?
Aby zrozumieć trudność całego procesu, należy najpierw wyjaśnić fundamentalną różnicę między darowizną a dożywociem. Darowizna jest czynnością pod tytułem darmowym. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego, darowizny dokonane przez spadkodawcę dolicza się do substratu zachowku, co pozwala pominiętym dzieciom czy małżonkowi żądać odpowiedniej spłaty finansowej.
Z kolei umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną. Nabywca nieruchomości nie otrzymuje jej „za darmo” – w zamian zobowiązuje się do dożywotniego utrzymania zbywcy. Musi przyjąć go jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, światła, opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.
Ważna zasada: Ponieważ umowa dożywocia ma charakter odpłatny, wartość nieruchomości przeniesionej na jej podstawie nie wchodzi w skład masy spadkowej i nie uwzględnia się jej przy obliczaniu zachowku. To właśnie dlatego tak wielu spadkobierców szuka sposobu na całkowite wyeliminowanie umowy z obrotu prawnego poprzez stwierdzenie jej nieważności.
Najważniejsze przesłanki kwestionowania ważności umowy dożywocia
Z formalnego punktu widzenia umowę dożywocia zawiera się przed notariuszem. Sam fakt sporządzenia aktu notarialnego nie oznacza jednak, że umowa jest niewzruszalna. Oto trzy najczęstsze i prawnie uzasadnione ścieżki postępowania sądowego:
1. Wady oświadczenia woli (brak świadomości seniora)
To najczęstszy zarzut podnoszony przez rodziny zmarłych dożywotników. Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego, nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby przemijającego zaburzenia czynności psychicznych.
W przypadku starszych osób najczęściej wchodzi w grę zaawansowana demencja, choroba Alzheimera, stany po udarach mózgu lub przyjmowanie silnych leków psychotropowych czy przeciwbólowych. Jeżeli w dacie podpisywania aktu notarialnego senior nie rozumiał, jakie konsekwencje niesie za sobą umowa, była ona nieważna od samego początku.
2. Pozorność umowy dożywocia (ukryta darowizna)
Jeżeli strony zawierają umowę dożywocia, ale od samego początku nie mają zamiaru realizować wynikających z niej obowiązków opiekuńczych, można mówić o pozorności. Najczęściej ma to miejsce wtedy, gdy umowa dożywocia ma jedynie „zamaskować” bezpłatną darowiznę, aby uchronić nieruchomość przed roszczeniami o zachowek.
Jakie okoliczności mogą świadczyć o pozorności?
- Nabywca nieruchomości na stałe mieszka za granicą lub w innej części kraju i fizycznie nie miał możliwości sprawowania codziennej opieki nad dożywotnikiem.
- Senior do końca życia był w pełni samodzielny, majętny i nie potrzebował żadnego wsparcia finansowego ani rzeczowego, a nabywca nie ponosił na niego żadnych nakładów.
- Strony wprost umówiły się, że zapisy o opiece są jedynie formalnością wymaganą przez notariusza.
3. Sprzeczność z zasadami współżycia społecznego
Art. 58 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego (czyli fundamentalnymi regułami uczciwości, lojalności i moralności). Podważenie umowy na tej podstawie wymaga wykazania, że zachowanie nabywcy było rażąco nieetyczne – np. wykorzystał on przymusowe położenie, niedołęstwo, rażącą naiwność lub starczą niesamodzielność zbywcy, aby przejąć jego cały majątek, nie dając nic w zamian.
Postępowanie dowodowe – jak wygrać przed sądem?
Proces o unieważnienie umowy dożywocia to tzw. proces o ustalenie nieważności czynności prawnej (na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego). Kluczem do sukcesu nie są ogólne twierdzenia, lecz twarde i niepodważalne dowody.
W sprawach opartych na wadach oświadczenia woli kluczowe znaczenie ma pełna dokumentacja medyczna seniora z okresu poprzedzającego zawarcie umowy. Sąd na tej podstawie powołuje biegłego lekarza psychiatrę lub neurologa, który sporządza opinię retrospektywną na temat stanu poczytalności zbywcy w dniu podpisania aktu. Pomocne bywają także zeznania świadków (sąsiadów, lekarzy POZ, innych członków rodziny), którzy mogą potwierdzić, że senior miał zaburzenia pamięci, orientacji lub nie rozpoznawał bliskich.
W sprawach dotyczących pozorności bada się rzeczywiste relacje stron. Dowodami mogą być wyciągi bankowe (dowodzące braku wsparcia finansowego), bilingi telefoniczne, a także dowody z przesłuchania stron na okoliczność tego, jak wyglądała codzienność dożywotnika.
Rozwiązanie umowy za życia stron – alternatywna ścieżka
Warto pamiętać, że dopóki żyje sam dożywotnik, przysługują mu osobiste instrumenty prawne. Jeśli relacje między nim a nabywcą ulegną takiemu pogorszeniu, że nie można od nich żądać pozostawania w bezpośredniej styczności, sąd na żądanie jednej ze stron może zamienić uprawnienia z dożywocia na dożywotnią rentę. W wypadkach wyjątkowych sąd może umowę dożywocia całkowicie rozwiązać (art. 913 § 2 k.c.). Z tym roszczeniem może wystąpić jednak wyłącznie dożywotnik lub nabywca – spadkobiercy po śmierci seniora nie mogą żądać rozwiązania umowy, a jedynie ustalenia jej nieważności.
Potrzebujesz wsparcia w sprawie o umowę dożywocia lub zachowek?
Sprawy dotyczące kwestionowania aktów notarialnych należą do najbardziej skomplikowanych postępowań przed sądami cywilnymi. Każdy błąd dowodowy na etapie konstrukcji pozwu może zamknąć drogę do odzyskania należnego majątku. Jeśli podejrzewasz, że umowa dożywocia w Twojej rodzinie została zawarta niezgodnie z prawem, była pozorna lub zbywca nie był świadomy swoich czynów – skontaktuj się z naszą kancelarią. Przeanalizujemy dokumenty i pomożemy Ci skutecznie zadbać o Twoje prawa przed sądem.
Nasza kancelaria posiada niezbędną wiedzę oraz doświadczenie w prowadzeniu spraw karnych, spadkowych, rodzinnych, cywilnych oraz administracyjnych. Udzielamy naszym klientom porad prawnych oraz prowadzimy sprawy przed wszelkimi sądami, w szczególności w takich miastach jak Poznań, Konin, Września, Śrem, Środa Wielkopolska, Kościan, Oborniki, Gniezno i inne na terenie Województwa Wielkopolskiego. Jeśli masz jakiekolwiek pytania w swojej sprawie lub osoby Ci najbliższej to pozostajemy do dyspozycji mailowo: kontakt@adwokat-szerszen.pl oraz telefonicznie: 667 121 811.